Podczas hamowania pociągu silniki trakcyjne mogą zacząć pracować jak generatory i oddać część energii do sieci. Hamowanie rekuperacyjne zwykle pozwala ją wykorzystać ponownie, ale odzysk zależy od tego, czy sieć i inne pociągi mogą ją w danej chwili przyjąć.

Odzysk energii zależy od pojazdu i warunków zasilania
- Silnik staje się generatorem, gdy pojazd hamuje elektrycznie.
- Energię może pobrać inny pociąg albo, przy odpowiedniej infrastrukturze, sieć zasilająca.
- Brak odbiorcy nie zatrzymuje hamowania: nadmiar energii rozpraszają oporniki, a siłę hamowania uzupełnia hamulec cierny.
- Rozkład jazdy i rodzaj podstacji wpływają na to, jaka część energii zostanie wykorzystana.
Silnik trakcyjny może hamować i jednocześnie wytwarzać prąd
Gdy pociąg zwalnia, napęd elektryczny przechodzi z pracy silnikowej w generatorową. Koła napędzają silniki trakcyjne, a układ przekształtnikowy zamienia powstającą energię elektryczną tak, by można ją było skierować do obwodu pośredniczącego pojazdu i dalej do sieci.
Najprościej odzysk działa wtedy, gdy inny pociąg na tym samym odcinku akurat przyspiesza i pobiera prąd. Energia przepływa wtedy przez sieć trakcyjną bezpośrednio od hamującego składu do pojazdu potrzebującego zasilania. Nie trzeba jej najpierw magazynować, ale musi istnieć odbiorca.
W polskim systemie kolejowym sieć trakcyjna pracuje przy napięciu 3 kV prądu stałego, co opisuje materiał Zintegrowanej Platformy Edukacyjnej. Zasada działania hamulca pozostaje podobna niezależnie od napięcia, lecz możliwości zwrotu energii zależą również od wyposażenia podstacji i układu zasilania.
Bez odbiorcy energia może trafić na oporniki zamiast do sieci
W czasie hamowania napięcie w obwodzie pojazdu rośnie. Jeśli sieć nie przyjmie energii, pojazd może skierować ją do oporników hamowania, gdzie zamieni się w ciepło. To dlatego sam fakt, że pociąg ma hamowanie odzyskowe, nie oznacza, że cała energia z każdego hamowania wraca do zasilania.
Możliwość wykorzystania nadwyżki zależy także od podstacji. Podstacja z prostownikiem jednokierunkowym zasila sieć, ale nie musi umożliwiać przepływu energii z sieci trakcyjnej z powrotem do zewnętrznej sieci elektroenergetycznej. Podstacja odwracalna, wyposażona w układ energoelektroniczny zdolny do pracy w obu kierunkach, może taki zwrot obsłużyć.
Tu przydaje się rozróżnienie między naturalnym odbiorem energii przez inne pociągi a jej zwrotem przez podstację. W opracowaniu projektu Railenergy potencjał oszczędności przy podstacjach odwracalnych oszacowano odmiennie dla rodzaju przewozów i napięcia. Są to wartości dla analizowanych warunków, a nie obietnica identycznego wyniku na każdej linii.
| Przypadek opisany w opracowaniu | Szacowany potencjał oszczędności energii | Wniosek dla eksploatacji |
|---|---|---|
| Przewozy regionalne, sieć DC 3 kV | 3-5% | Zwrot przez podstację może uzupełniać bezpośrednie wykorzystanie energii przez inne pociągi. |
| Przewozy dalekobieżne, sieć DC 3 kV | 1-3% | Efekt zależy od profilu ruchu, odstępów między pociągami i dostępności energii do odzysku. |
| Przewozy towarowe, sieć DC 3 kV | 0-2% | Sam montaż podstacji odwracalnej może dać ograniczony efekt, jeśli niewiele energii jest dostępne do odzysku. |
Dla polskiej linii zasilanej prądem stałym szczególnie istotne jest więc sprawdzenie, czy analizowany odcinek ma duże i częste przepływy energii hamowania, a nie samo założenie, że urządzenie odwracalne zawsze przyniesie wysoki zwrot. Opracowanie Railenergy wiąże potencjał odzysku między innymi z częstotliwością postojów, udziałem pojazdów z napędem elektrycznym i profilem linii.
Hamowanie odzyskowe współpracuje z hamulcem ciernym
W kabinie maszynisty zadana jest wymagana siła hamowania, a sterownik pojazdu rozdziela ją między hamowanie elektrodynamiczne i pneumatyczne. To drugie uruchamia elementy cierne, takie jak klocki lub tarcze. Współdziałanie tych układów nazywa się blendingiem.
Powód jest praktyczny: hamulec elektrodynamiczny nie zawsze może sam zapewnić żądaną siłę, a jego działanie zależy od warunków pracy napędu i sieci. Materiał Urzędu Transportu Kolejowego opisuje zarówno możliwość zwrotu energii, jej rozpraszanie na opornikach, jak i uzupełnianie hamowania elektrycznego hamulcem elektropneumatycznym. Poradnik UTK „Pojazdy kolejowe” podaje też, że odzysk dotyczy części energii zużytej wcześniej na rozpędzenie pojazdu.
W praktyce wygląda to tak: gdy sieć przyjmuje prąd, napęd hamuje i oddaje energię; gdy odbiór jest niewystarczający, sterowanie ogranicza rekuperację, a jej nadwyżka może trafić na oporniki. Jeśli zaś hamowanie elektryczne nie daje wymaganej siły, sterownik dołącza hamulec cierny. Rekuperacja wspiera hamowanie, ale nie zastępuje całego układu hamulcowego.
Wynik pomiarów z Madrytu pokazuje, że liczy się cała podstacja
Dobrym przykładem różnicy między samą możliwością odzysku a efektem infrastruktury jest pomiar na linii metra w Madrycie. W opublikowanym badaniu prototyp podstacji odwracalnej na odcinku o dużym natężeniu ruchu obniżył roczne zużycie energii przez podstację o 11,3%; wcześniejsze oszacowanie zakładało 8,3%.
Nie należy przenosić tego wyniku wprost na polską linię kolejową. Dotyczy on konkretnego systemu metra i określonych warunków ruchu, a nie uniwersalnej sprawności każdego pociągu. Pokazuje jednak, że przy ocenie inwestycji trzeba brać pod uwagę cały układ zasilania i rzeczywiste przepływy energii, a nie wyłącznie parametry pojazdu. Wynik opisuje artykuł „Impact of a reversible substation on energy recovery experienced on-board a train”.
Najpierw sprawdź, gdzie energia może znaleźć odbiorcę
Przy ocenie rozwiązania najpierw ustaliłbym, czy w czasie hamowania jednego składu w pobliżu znajduje się pojazd pobierający energię. Jeśli taki przepływ występuje często, bezpośrednia wymiana między pociągami może wykorzystać część odzysku bez dodatkowego magazynu. Jeśli odbiorców zwykle brakuje, trzeba sprawdzić, czy podstacja odwracalna lub magazyn energii uzasadnia koszt inwestycji.
| Sytuacja | Prawdopodobna przyczyna lub skutek | Co sprawdzić |
|---|---|---|
| Pociąg hamuje, a inny skład na odcinku przyspiesza | Energia może zostać pobrana bezpośrednio przez drugi pojazd. | Przeanalizować współwystępowanie faz hamowania i rozruchu oraz pomiary energii na odcinku. |
| Brak pociągu pobierającego energię, podstacja jednokierunkowa | Nadwyżka może być rozpraszana na opornikach. | Sprawdzić wielkość i częstotliwość nadwyżek oraz możliwość jej odbioru przez podstację odwracalną. |
| Linia ma niewiele postojów i mały udział pojazdów elektrycznych | Może być mniej energii hamowania dostępnej do ponownego wykorzystania. | Porównać spodziewany odzysk z profilem ruchu i zużyciem energii na danej trasie. |
| Hamowanie elektryczne nie zapewnia zadanej siły | Sterownik dołącza hamowanie pneumatyczne lub cierne. | Oceniać pracę kompletnego układu hamulcowego, a nie samą rekuperację. |
Uważam, że najrozsądniej zaczynać od danych z konkretnego odcinka: pomiarów poboru i oddawania energii, rozkładu jazdy oraz parametrów podstacji. Dopiero z nich wynika, czy większy efekt przyniesie lepsze dopasowanie ruchu pociągów, magazyn energii, czy możliwość zwrotu prądu do sieci zasilającej. Wtedy hamowanie odzyskowe przestaje być samą funkcją pojazdu, a staje się częścią pracy całego systemu trakcyjnego.
